વજ્રયાન-પ્રકરણ-૧૯ (ભાણદેવજી)

Vajrayan

તિબેટના રહસ્યવાદની કથા

તિબેટના કેન્દ્રમાં બરફ્નું એક મોટું મેદાન છે. આ મેદાનની વચ્ચે એક પહાડ છે. આ પહાડના સૌથી ઉંચા શિખરની ટોચ પર લગભગ બારેય માસ બરફ રહે છે. આ બરફના સ્થાનમાં એક અતિ ગુપ્ત ગોમ્પા છે. તે ગોમ્પામાં એક ગુપ્ત મિલન ગોઠવાયું છે. તે મિલનમાં સામેલ થવા માટે મને નિમંત્રણ આપવા માતે આપણા આ માનનીય લામા ત્રિ-સોંગ પોતાની સિધ્ધ વિદ્યા કાંગ-જોંગ દ્વારા અહીં અતિ ઝડપે પહોંચ્યા છે. આજે રાત્રે જ અમારે અહીંથી નીકળવાનું છે. અમારું આ ગુપ્ત મિલન સમગ્ર તિબેટ માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ મિલન છે. મિલનની કાર્યવાહી ક્યારે પૂરિ થશે અને ક્યારે પરત આવવાનું થશે, તે વિશે કશું કહી શકાય તેમ નથી. આટલું કહીને ગુરૂજી મૌન થઇ ગયા. અમે તો સૌ મૌન હતા જ. અમારા મનમાં અપેક્ષા હતી કે આગંતુક સિધ્ધ લામા લુંગ-ગોમપા ત્રિસોંગ અમને કાંઇક કહે, પરંતુ ત્રિસોંગજી તો સાવ મૌની બાબા ! તેમણે માત્ર આટલું કહ્યું. “પ્રધાન લામાનો પત્ર ગુરૂજીને આપ્યો છે !”
પત્રમાં શું છે ? અમે કાંઇ જાણતા નથી અને કોઇ કાંઇ પૂછતાં પણ નથી. ગુરૂજી અને ત્રિ-સોંગ લામા ઉભા થયા. અમે પણ સૌ ઉભા થયા. સૌ પોતપોતાના રૂમમાં સાંજે ગુરૂજીને અને ત્રિ-સોંગ લામાને બરફના મેદાનમાં જતાં અને પછી અદ્દશ્ય થતાં અમે જોઇ રહ્યા. શું છે- આ કોંગ  જોંગ ? કેવી રીતે સિધ્ધ થાય છે- આ કોંગ જોંગ ? કોંગ જોંગ વિશે આ અને આવી અનેક વિગતો જાણવા માટે મારું મન આતુર થઇ રહ્યું છે. તે માટે મારે બે મહાનુભાવોના ચરણ પકડવા રહ્યા. એક તો કુમારેપાજી અને બીજા મીરાંબાઇ ! ગોમ્પા તો ઘણો વિશાળ છે અને ગોમ્પામાં તો અનેક અનેક અનુભવી અને વયોવૃધ્ધ લામાઓ વસે છે. પરંતુ તેમને તિબેટીઅન ભાષા સિવાય અન્ય ભાષાનું જ્ઞાન નથી અને મનૅ તિબેટીઅન ભાષાના મૂળાક્ષરો અને થોડા શબ્દો સિવાય કાંઇ આવડે નહીં.

જેહીકો જેહી પર સત્ય સનેહૂ
સો તેહી મિલન ન કછુ સંદેહૂ

આ ન્યાયે મારે કુમારેપા સાથે નિરાંતે સંગોષ્ઠિ થઇ. હિમાલયના અનેક સ્થાનોમાં મેં જોયું છે કે લોકો સવારે કે સાંજે નહીં, પરંતુ બપોરે ફરવા નીકળે છે. આપણે સવારે કે સાંજે ફરવા માટે ટેવાયેલા છીએ; પરંતુ હિમાલયની સવાર અને સાંજ ખૂબ ઠંડી હોય છે. તેવી ઠંડીમાં ફરવા નીકળે કોણ ? તદ્દનુસાર આ હિમશીતલ પ્રદેશોમાં બપોરે ફરવા જવાની પરંપરા શરૂ થઇ છે. આવી જ એક બપોરે ભોજન પછી હું મારા રૂમમાં બેઠો છું. મેં જોયું કે કુમારેપાજી આશ્રમના મુખ્ય દ્વારથી નીકળીને બહાર જઇ રહ્યા છે. તેમના ખભે એક ધાબળો પણ છે. અચાનક કુમારેપાએ મસ્તક પાછું વાળીને જોયું. તેમની નજરે બારી પાસે બેઠેલો હું ચડી ગયો અને તુરત તેઓ બોલ્યા, “ચાલો; ચાલો; ફરવા જઇએ.”
“હા”
“અને હા, એક ધાબળો લેતા આવજો”
“ભલે”
હું ધાબળો લઇને સડસડાટ બહાર આવ્યો અમે બંને આગળ ચાલ્યા. એક નાની ટેકરીની અધવચ્ચે પહોંચ્યા. એક વિશાળ શિલા છે. કુમારેપાએ પોતાનો ધાબળો પાથરતા કહ્યું, “અહીં બેસીએ” મેં પણ તેમની સમક્ષ ધાબળો પાથરીને આસન જમાવ્યું. વાતનો પ્રારંભ મારે જ કરવાનો હતો. તદ્દનુસાર મેં પ્રારંભ કર્યો, “આ કોંગજોંગ સિધ્ધિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે ? તેની પાછળનો સિધ્ધાંત શું છે ? અને તેને પ્રાપ્ત કરવાની સાધન પધ્ધતિ શું છે ?”
કુમારેપા ચતુર પુરુષ છે, ચતુર સુજાણ છે, મંદમંદ સ્મિત વેરતાં કહ્યું, “મને ખબર જ હતી. તમે મને આ પ્રશ્નો પૂછવાના જ છો. તેથી મેં તૈયારી કરી જ રાખી છે.”
આટલી ભૂમિકા બાંધીને તેમણે મને ઘણું સમજાવ્યું, જે અહીં પ્રસ્તુત છે.

વજ્રયાન-૧૯
માનવીનું શરીર પાંચ મહાભૂતોનું બનેલું છે- પૃથ્વી, જળ, વાયુ, તેજ અને આકાશ. બૌધ્ધ દર્શનમાં આકાશનો તત્વ તરીકે ભલે સ્વીકાર નથી, આમ છતાં આકાશ અર્થાત અવકાશ તો સર્વવ્યાપી છે. તદ્દનુસાર તેનો ઇન્કાર ન કરી શકાય. બધાં તત્વો આકાશમાં છે અને આકાશ સર્વને વ્યાપીને પ્રતિષ્ઠિત છે, તે તો સર્વસ્વીકૃત હકીકત છે. આ પાંચમાંથી ત્રણ તત્વો હળવા અને બે ભારે છે. આકાશ સર્વવ્યાપી છે અને તેને કોઇ વજન નથી. તેના પર ગુરુત્વાકર્ષણની અસર ન હોઇ શકે. અગ્નિ સતત ઉર્ધ્વગામી છે. અગ્નિની જ્વાળા સતત ઉર્ધ્વમુખી જ રહે છે. અગ્નિ પર ગુરુત્વાકર્ષણની અસર નહિવત્‌ થાય છે. વાયુ ચંચળ ગતિમાન અને હળવો છે તેના પર પણ ગુરુત્વાકર્ષણની અસર નહિવત્‌  હોય છે. જળ અને પૃથ્વી, આ બે તત્વો ભારે છે. વજનદાર છે અને તેના પર ગુરુત્વાકર્ષણની અસર ખૂબ હોય છે.
વજન આખરે શું છે ? પૃથ્વી ગુરુત્વાકર્ષણથી પદાર્થને ખેંચે છે, તેજ પદાર્થનું વજન છે. આ ગુરુત્વાકર્ષણ અર્થાત વજનને કારણે આપણું શરીર પૃથ્વી સાથે જકડાયેલું રહે છે અને તેથી જ આપણી ગતિ મંદ રહે છે. જો આપણા શરીરમાંના આ પાંચ તત્વોમાંથી પૃથ્વી અને જળનું પ્રમાણ ઘટે અને વાયુ, તેજ અને આકાશનું પ્રમાણ વધે તો શરીર પર ગુરુત્વાકર્ષણની અસર ઘણી ઓછી થાય છે. શરીર સર્વથા નહીં તો પણ કાંઇક અંશે ગુરુત્વાકર્ષણને અતિક્રમી શકે છે. કોંગ-જોંગ સિધ્ધિનો એક સિધ્ધાંત આ છે.
કોંગ-જોંગ સાધનામાં સાધક પ્રાણાયમ આદિ વિશિષ્ટ પ્રકારની યૌગિક સાધનાથી શરીરમાંના પૃથ્વી અને જળ તત્વને ગાળી નાખે છે અને શરીરમાં વાયુ, તેજ અને આકાશ તત્વનું પ્રમાણ વધારે છે. તદ્દનુસાર સાધકનું શરીર હળવું ફૂલ જેવું બને છે અને કોંગ-જોંગ માટે તૈયાર થાય છે. …પરંતુ યાદ રહે ! કોંગજોંગની સાધના અહીં પરિપૂર્ણ થઇ જતી નથી. આ તો પ્રથમ સોપાન છે.
દ્વિતીય સોપાન છે- પ્રાણમય શરીરની સાધના. માનવ આત્માને પાંચ શરીર છે- અન્નમય કોશ, પ્રાણમય કોશ, મનોમય કોશ, વિજ્ઞાનમય કોશ અને આનંદમય કોશ. જ્યાં સુધી પ્રાણ નબળો હોય ત્યાં સુધી સ્થૂલ શરીરમાં પણ શક્તિનો પ્રબળ સંચાર થતો નથી. વિશિષ્ટ પ્રકારના પ્રાણાયામના તીવ્ર અભ્યાસથી પ્રાણમય શરીરમાં પાંચ પ્રકારનાં રૂપાંતર સિધ્ધ થાય છે.

(૧) પ્રાણ બળવાન બને છે.
(૨) પ્રાણ વિશુધ્ધ બને છે.
(૩) પ્રાણ ઉર્ધ્વગામી બને છે.
(૪) પ્રાણ સુસંવાદી બને છે.
(૫) પ્રાણ તેજસ્વી બને છે.

સ્થૂળ શરીરની શક્તિ અને ગતિ પ્રાણને આધીન છે. આવો બળવાન, વિશુધ્ધ, ઉર્ધ્વગામી, સુસંવાદી અને તેજસ્વી પ્રાન સિધ્ધ થાય એટલે સ્વાભાવિક રીતે જ શરીર પોતાની જડત્વ પ્રકૃતિને અતિક્રમીને અતિ ગતિમાન થવાની શક્તિ ધારણ કરે છે. કાંગ જોંગની સાધનાનું તૃતીય સોપાન છે- મંત્ર સાધના. કોંગ-જોંગની સાધનાના વિશેષ મંત્રો છે. ગુરૂ શિષ્યને આ મંત્રોની દીક્ષા આપે છે. સાધક આ મંત્રોના દીર્ઘકાલ પર્યંત જપ કરીને મંત્ર સિધ્ધ કરે છે. આ રીતે પ્રાપ્ત કરેલી મંત્ર સિધ્ધિથી પણ સાધકને શરીરની મર્યાદા અતિક્રમવાની અને અસાધારણ તીવ્ર ગતિ ધારણ કરવાની શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
કોંગ-જોંગની સાધનાનું ચતુર્થ સોપાન છે- ભાવના, માનવીના મનનું બંધારણ એવું છે અને અસ્તિત્વનું સ્વરૂપ એવું છે કે જે ઘટનાની તીવ્ર ભાવના કરીએ તે ઘટના બનવા માંડે છે. કોંગ જોંગનો સાધક પોતાની આ ભાવના કરવાની શક્તિનો ખૂબ વિકાસ કરે છે. આ રીતે સાધક પોતાની ભાવના કરવાની શક્તિનો ખૂબ વિકાસ કરે પછી પોતાની તીવ્ર ગતિની ભાવના દ્વારા શરીરની ગતિનો અસાધારણ વિકાસ કરે છે, કરી શકે છે.

 આમ કોંગજોંગના સાધક ચાર પ્રકારની સાધના કરે છે-

(૧) દેહસિધ્ધિની સાધના
(૨) પ્રાણ સિધ્ધિની સાધના
(૩) મંત્ર સાધના
(૪) ભાવના-સાધના
આ બધું છતાં કોંગ-જોંગની સાધના અહીં સમાપ્ત થતી નથી. હજુ એક પાંચમી શિરમોર સાધના સિધ્ધ કરવાની છે અને તે છે- સમાધિ-સાધના ! ચેતનાની કોઇ વિશિષ્ટ ઉચ્ચતર અવસ્થામાં પ્રતિષ્ઠિત થયા વિના કોઇપણ મૂલ્યવાન અને યથાર્થ સિધ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી. યોગસૂત્રના વિભૂતિપાદમાં ભગવાન પતંજલી સિધ્ધિઓનું સ્વરૂપ અને રહસ્ય સમજાવતા કહે છે કે સમાધિ પ્રાપ્તિ પછી સમાધિના પરિણામરૂપે સમાધિનો ભિન્નભિન્ન ક્ષેત્રમાં વિનિયોગ કરવાથી ભિન્નભિન્ન પ્રકારની સિધ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે. આનો અર્થ એમ થયો કે કોઇક સિધ્ધિ સિધ્ધ કરવા માટે સાધકે સમાધિ કે તદ્દનુરૂપ ચેતનાની કોઇક વિશિષ્ઠ ઉચ્ચતર અવસ્થામાં પ્રવેશ કરવો જોઇએ.
કોંગ-જોંગનો સાધક પણ આ સિધ્ધિ પ્રાપ્ત કરતા પહેલાં ગુરૂપદિષ્ટ માર્ગે સાધના કરીને ચેતનાની ઉચ્ચતર અવસ્થામાં પ્રતિષ્ઠિત થાય પછી જ તે કોંગ-જોંગનો સિધ્ધ ગણાય અને પછી જ તે કોંગ-જોંગનો પ્રયોગ કરવા માટે અધિકારી ગણાય છે.

આ પાંચ સાધના કોંગ-જોંગની પ્રધાન સાધના છે. પરંતુ આ ઉપરાંત પણ કેટલીક વિશિષ્ટ યોગ્યતાઓ સાધકે પ્રાપ્ત કરી લેવી પડે છે. આ યોગ્યતા ચાર પ્રકારની છે.

(૧) ઉંઘ પર સંયમ
સાધકે ક્યારેક બહુ લાંબા અંતરની યાત્રા દીર્ઘકાલ પર્યંત કરવી પડે છે વચ્ચે ઉંઘ ન જ લઇ શકાય.
(૨) ભૂખ પર સંયમ
સાધક આ યાત્રા દરમિયાન વચ્ચે ભોજન ન જ કરી શકે.
(૩) તૃષા પર સંયમ
સાધક આ યાત્રા દરમિયાન વચ્ચે પાણી ન જ પી શકે.
(૪) થાક પર સંયમ
સાધક વચ્ચે થાકી જાય તે તો ખૂબ જોખમી ગણાય. તેથી સાધક થાક્યા વિના લાંબી યાત્રા કરે તે અનિવાર્ય છે. તે માટે શરીર અને મનની ખૂબ ઉંડી તિતિક્ષા કેળવવી પડે છે.

અમારી વાતો તો સ-રસ અને સુંદર રીતે ચાલે છે. પરંતુ સાંજના સમૂહ ધ્યાનનો સમય થયો છે. અમે બે, હું અને કુમારેપાજી પાછા અવ્યા અને મધ્યસ્થ ખંડમાં પહોંચ્યા. ભારતના આશ્રમોમાં એવી પરંપરા છે કે ધ્યાન, પૂજન, જપ આદિ સાધનામાં બેસતાં પહેલાં સ્નાન કરવું જરૂરી અને ઇચ્છનીય ગણાય છે. વળી યજ્ઞયાગાદિ દેવયજનમાં તો પ્રારંભમાં સ્નાન અનિવાર્ય ગણાય છે. પરંતુ તિબેટમાં એવું નથી. કોઇ ધાર્મિક ક્રિયા કે કોઇ અધ્યાત્મ સાધના પ્રારંભમાં સ્નાન કરવાની અહીં વાત જ નથી. અરે ! અહીં નિત્ય સ્નાનનો પણ કોઇ મહિમા કે રિવાજ નથી. ભારતની જેમ અહીં લોકો દિવસમાં દશપંદરવાર હાથમોં પણ ધોતા નથી. આ તિબેટીઅન હવામાન છે !
તદ્દનુસાર અમે પણ સૌની જેમ સીધા ધ્યાનકક્ષમાં સૌની સાથે સામેલ થયા. પ્રાર્થના, ધ્યાન, પ્રાર્થના અને સ્મિતપૂર્વક વિસર્જન !
બીજે દિવસે કુમારેપાને ક્યાંક બહાર જવાનું થયું. અમારું કાંગ-જોંગનું શિક્ષણ હજુ અશૂરું છે અને અમારા શિક્ષક રજા પર ચાલ્યા ગયા ! પણ તેનો ઉપાય પણ તુરત મળી ગયો. મીરાંબાઇએ કાંગજોંગના જાણકાર એક વૃધ્ધ સાધુને શોધી કાઢ્યા. તેઓ તિબેટીઅન સિવાય અન્ય કોઇ ભાષા જાણતા નથી, પરંતુ મીરાંબાઇ અમારી વચ્ચે દુભાષિયા તરીકે બેસવા તૈયાર થયા. અમે બંને રાત્રે તે વૃધ્ધ લામાના રૂમમાં ગયા. સ્મિતપૂર્વક આવકાર, આસન ગ્રહણ અને કાંગજોંગ પરના વાર્તાલાપનો પ્રારંભ ! તેમણે અર્થાત વૃધ્ધ-વડીલ લામાએ મને સમજાવ્યું-

(૧) કાંગજોંગની યાત્રા વિશેષતઃ રાત્રે અને ચાંદની રાત્રે વિશેષ અનુકુળ પડે છે.
(૨) કાંગ-જોંગની યાત્રા એકલા જ કરવી જોઇએ.
(૩) કાંગ-જોંગની યાત્રા ખાસ વ્યાજબી કારણ હોય તો જ અને ત્યારે જ કરવી જોઇએ.
(૪) કાંગ-જોંગના સિધ્ધની યાત્રાના કોઇને દર્શન થાય તો દર્શક પોતાને ભાગ્યશાળી માને છે અને તેમને સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરે છે. આવી તિબેટની પરંપરા છે, કાંગ-જોંગના સિધ્ધની યાત્રાની આમન્યા સૌ જાળવે છે.
(૫) કાંગ-જોંગ સિધ્ધની યાત્રા ચાલુ હોય ત્યારે તેમની સાથે વાત ન કરી શકાય. તેમનો સ્પર્શ પણ ન કરી શકાય. કારણ કે તેમ થાય તો તેમની ચેતનાની અવસ્થામાં ખલેલ પડે છે. આ ખલેલ ક્યારેક આત્મઘાતક પણ બની શકે છે. ચેતનાની કોઇ વિશેષ અવસ્થામાંથી વિચલિત કરવામાં આવે તો તે સાધકને હાની પહોંચી શકે છે અને ક્વચિત મૃત્યુ પણ થઇ શકે છે.
(૬) કાંગ-જોંગ સિધ્ધની યાત્રાનું સ્વરૂપ કેવું હોય છે ?
જેમ કોઇ રબ્બરનો દડો જમીન પર ફેંકીએ અને તે આગળ વધે છે, તેમ આ કાંગ-જોંગના યાત્રીનું શરીર પણ રબ્બરના દડાની જેમ ધરતીને થોડો સ્પર્શ કરતું કરતું વિશેષતઃ આકાશમાં જ ફંગોળાતું રહે છે. જમીનના સ્પર્શનો ઉપયોગ તો આગળની છલાંગ લેવા માટે સહેજસાજ જ થાય છે. જેમ કૂદતો રબ્બરનો દડો જમીન કરતાં આકાશમાં વિશેષ રહે છે, તેમ અહીં સાધકનું શરીર જમીન કરતા આકાશમાં વિશેષ રહે છે.
(૭) આ કાંગ-જોંગ યાત્રા દરમિયાન સાધક પ્રાણાયામ, મંત્રજપ અને ગતિ-ભાવના સતત ચાલુ જ રાખે છે. તેમાં વ્યવધાન ન જ પડવું જોઇએ. વ્યવધાન પડે તો તે જોખમરૂપ બની શકે છે.
(૮) આ યાત્રા દરમિયાન સાધકમા હાથમાં કૂર્બા હોય છે. આ કૂર્બા એક મંત્રેલી કટાર હોય છે. સાધક એક હાથ વડે આ કૂર્બાથી આકાશને વિંઝતો આગળ વધે છે.

અમારું આ કાંગ-જોંગ શિક્ષણ અહીં પૂરૂં થયું. કોનો આભાર માનું ? મેં સૌને કહ્યું- “થુ જી ચે !” (ક્રમશઃ)

– સૌજન્ય ફૂલછાબ દૈનિકની પંચામૃત પૂર્તિ તા.૧૧-૧૨-૨૦૧૪

Palette: આશ્ચર્યના હળવા આંચકા: કભી હમને નહીં સોચા થા (૧)

via Palette: આશ્ચર્યના હળવા આંચકા: કભી હમને નહીં સોચા થા (૧).

વજ્રયાન-પ્રકરણ-૧૮ (ભાણદેવજી)

Vajrayan

તિબેટના રહસ્યવાદની કથા

કાંગ-જોંગ

રાત્રે લગભગ ૨-૦૦ વાગ્યે કુમારેપા મારા રૂમનું બારણું ખૂબ ધીમેથી ખખડાવીને બોલે છે : “સ્વામીજી ! ૐ મણિ પદ્મે હુમ્‌”
આંખો ખુલી ગઈ. શું થયું છે ? ફરીથી અવાજ આવે છે.
“ૐ મણિ પદ્મે હુમ્‌”
સામે ઉત્તરમાં બોલું છું, “ૐ મણિ પદ્મે હુમ્‌”
“સ્વામીજી ! હું કુમારેપા બોલું છું. આપણે બહાર જવાનું છે !”
અવશ્ય કોઈક મહત્વની ઘટના હોવી જોઈએ, અન્યથા આટલી મોડી રાત્રે કુમારેપા મને બોલાવે જ નહીં.
શું કારણ છે ? – એ પ્રશ્ન તો અહીં કરવાનો હોય જ નહીં. કાંઈક મૂલ્યવાન કારણ હોય જ, એટલું વિના કહ્યે સમજી લેવાનું અને મૌનભાવે કુમારેપાને અનુસરવાનું !
હું ઝડપથી તૈયાર થયો.
કુમારેપા સૂચવે છે, “આપ લાંબો કોટ પહેરી લેજો અને આપને ગુરૂજીએ આપી છે, તે મોટી ટોપી પણ પહેરી લેજો. આપણે બરફમાં જવાનું છે.”
મેં ચુપચાપ કુમારેપાની સૂચનાનું અનુસરણ કર્યું. અમે બંને નીચે ગોમ્પાના પ્રાંગણમાં પહોંચ્યા.
પ્રધાન લામા-ગુરૂજી, ત્રણ અની અને અન્ય ચાર લામા મૌન ભાવે ઉપસ્થિત છે. મને લાગ્યું-કો’ઇક બહુ ગંભીર ઘટનાની રાહ છે. કઇ ઘટના, કેવી ઘટના, કશું જ સમજાતું નથી. પરંતુ સમજવાની શી ઉતાવળ છે ? યોગ્ય સમયે બધું જ સમજાઇ જશે. સબ્રકર ઔર ઇંતજાર કર.
વિગત દશ દિવસથી હિમવર્ષા લગભગ બંધ રહી છે. બરફ મહદ્દ અંશે ઓગળીને નદીઓમાં વહી ગયો છે. આમ તો મને હમણાં ઘણા દિવસોથી ભાર્તની યાદ આવતી નથી. આ બરફમાં એવું કોણ છે, જે ભારત્ની યાદ આપે ? પણ બરફ ગયો અને તુરત નદીઓ, જલપ્રવાહો સજીવન થઈ ગયા અને ભારત્ની યાદ આવી. ભારતની યાદ આવી , પરંતુ ભારત જવાનું વેન નથી આવ્યું ! અહીં શું ખૂટે છે કે અહીંથી અન્યત્ર જવાની ઇચ્છા થાય ! આ સ્થાન જ નહીં, પૃથ્વીનું પ્રત્યેક સ્થાન એવું જ છે કે તે સ્થાનથી અન્યત્ર જવાની ઇચ્છા જ ન થાય. જેમને સતત અન્યત્ર જવાની ઇચ્છા થયા કરે છે તેઓ કોઇ સ્થાનના ઇશ્વરદત્ત મહિમાને સમજી શકે નહીં ! રામકૃષ્ણદેવ કહેતા- ‘ત્યાં નહી, અહીં અહીં’ આ ‘અહીં અહીં’ મંત્ર જેમના ગળે ઉતરી ગયો તેમના ક્યાંયની યાદ આવતી નથી અને તેમણે ક્યાંય જવાનું નથી અને જવાનું થાય તો ‘અહીં અહીં’નો આગ્રહ નથી. તેમને અહીં કે ત્યાં, સર્વત્ર ‘અહીં અહીં’ જ છે.
અમને સૌને લાગ્યું કે બરફ ગયો કે શું ? પરંતુ ગઈકાલે રાત્રે અનરાધાર બરફ વરસ્યો અને ફરી બધું સફેદ, સફેદ ! ગોમ્પાના પ્રાંગણમાં અમે સૌ આગળ ચાલ્યા. સૌથી આગળ ગુરૂજી છે અને તેમની બાજુમાં ત્રણ અની અને કુમારેપા છે. અન્ય ચાર લામા અને હું સૌની પાછળ છીએ. મંદ ગતિએ અમારી પદયાત્રા ચાલી. એક વિશાળ મેદાનમાં આવીને સૌ થંભી ગયા. કોઇ કાંઇ બોલતા જ નથી. એટલું તો મને સમજાય છે કે હવે અહીં કોઇકની રાહ જોવાઇ રહી છે. રાત્રે બે વાગ્યે રાહ ? આ બરફના સાગરમાં કોણ આવવાનું છે ? અને આવશે કેવી રીતે ? ક્યા વાહન દ્વારા ?

વજ્રયાન-૧૮_૧
બરફ તો ખૂબ છે, પરંતુ આસમાન નિરભ્ર, નિર્મલ છે. ચાંદની તો જાણે તેજથી તગતગી રહી છે. શું છે આ ? કોઇકનો ઇંતજાર હોય અને કોનો ઇંતજાર છે, તેની જાણ ન હોય તે કેવી અવસ્થા ? તે કેવો ઇંતજાર ? બસ માત્ર ઇંતજાર ! હવે અમે સૌ સાવ નજીક નજીક ઉભા છીએ. કોઇ કાંઇ જ બોલતા નથી. ન બોલવાનો પ્રયત્ન નથી. બસ સહજ મૌન છે. કોઇ બોલવા ઇચ્છે તો મનાઇ નથી; પરંતુ બોલે કોણ અને બોલે શા માટે ? ગુરૂજીએ કાંઇક સંકેત કર્યો અને એક લામા ધરતી પર બરફમાં ઢીંચણભર સૂઇ ગયા. મસ્તક જમીન પર ગોઠવાયું મસ્તક એક બાજુ વાળ્યું અને તેમનો એક કાન ધરતી પર બરફમાં ગોઠવાયો. જાણે તેઓ કાન દ્વારા ધરતીને સાંભળે છે ! શું સાંભળે છે ? તેમણે ઉભા થઇને ગુરૂજીને ધીમેથી તિબેટીઅન ભાષામાં કાંઇક કહ્યું તેનો અર્થ હું સમજ્યો- “પાંચ કિલોમીટર !”
પાંચ કિલોમીટર કોણ ?
ગુરૂજીએ સૌને કહ્યું, “દશ મિનિટ !”
હું સમજ્યો દશ મિનિટમાં કોઇ આવે છે. પરંતુ પાંચ મિનિટમાં દશ કિલોમીટર કેવી રીતે કાપી શકાય ? કેવી રીતે ? ક્યા વાહનથી ? કશું જ સમજાતું નથી અને સમજવાની ઉતાવળ પણ નથી. સમય પસાર તો થાય છે, પરંતુ બહુ ધીમી ગતિએ. સમયની કોઇ ગતિ નથી અને છતાં સમયની ગતિ આપણા જીવનનો અનિવાર્ય ભાગ બનિ ગયો છે. તદ્દનુસાર સમયને અવગણી શકાય નહીં. મને યોગવસિષ્ઠ રામાયણના આખ્યાનો અને આઇન્સ્ટાઇનના સમય વિષયક વિધાનો યાદ આવ્યા. સમયની સાપેક્ષતા અનુભવાય છે. આ દશ મિનિટ તો જાણે દશ કલાક ! આ રીતે લગભગ નવ મિનિટ પસાર થઇ . હવે ? આ એક છેલ્લી મિનિટમાં શું થવાનું છે ? કોણ આવવાનું છે ? કેવી રીતે આવવાનું છે ? ગુરૂજીએ પૂર્વ દિશામાં આંગળી ચીધીં અને અમે સૌ ઉદ્યત અને એકાગ્ર બની ગયા.
હા પૂર્વ દિશામાં એક બિંદુ દેખાય છે. સ્થિર નહીં, ગતિમાન અને ગતિ અમારા તરફ ! આ બિંદુ ઝડપથી અમારી તરફ આવી રહ્યું છે. અમે સૌ ઉદ્યત બની ગયા અને અમારી આંખો એકીટશે જોઇ રહી. કુમારેપા ધીમેથી મારી પાસે આવીને ધીમેથી કાનમાં કહે છે- કાંગ જોંગ.
અરે વાહ ! કાંગ જોંગ !
આ કાંગ જોંગ વિશે તો મેં ખુબ સાંભળ્યું છે અને ખુબ વાંચ્યું છે. આ કાંગ જોંગની ઘટના નજરે જોવા હું ઘણો આતુર હતો અને આજે આટલી મોડી રાત્રે આ કાંગ જોંગની ઘટના આજે જીવંત જીવંત નજરોનજર જોવા મળશે.
શું છે આ કાંગ જોંગ ?

વજ્રયાન-૧૮_૨
કાંગ એટલે પગ અને જોંગ એટલે તીવ્ર ગતિ. કોંગ જોંગ એટલે પગની તીવ્ર ગતિ ! માનવી ચાલી શકે, દોડી શકે, કૂદી શકે, પરંતુ પક્ષીની ગતિથી ઉડી ન શકે. આ માનવીની મર્યાદા છે. પરંતુ માનવી જેનું નામ ! અશક્યને શક્ય કરવાનો આ કાળા માથાના મનુષ્યોને જાણે છંદ લાગ્યો છે. આ કાંગ જોંગ દ્વારા તિબેટના સિધ્ધોએ માનવીની આ ઉડી ન શકવાની મર્યાદાને ભેદી નાખી છે. આ કાંગ જોંગ દ્વારા તિબેટના સિધ્ધો પક્ષીની જેમ ઉડી તો ન શકે પરંતુ પક્ષીની ગતિ જેટલી ગતિથી અંતર પાર કરી શકે છે. બરફના મેદાનમાં તીવ્ર ગતિથી પસાર થતાં, દોડતા લામાના જેમણે દર્શન કર્યા છે, તેઓ જ તે ઘટનાને સત્ય માની શકે. માનો ન માનો મરજી તમારી પણ વાત છે સાવ સાચી. આ કાંગ જોંગ સિધ્ધિ પ્રાપ્ત કરનાર એક સિધ્ધના દર્શન અમને હમણા જ થવાના છે. સામેથી બરફના મેદાનમાં તીવ્ર ગતિથી દોડતા એક લામા અમારી તરફ આવી રહ્યા છે. અમે સૌ તેમના સ્વાગત માટે આતુર, તીવ્ર ભાવે આતુર બની રહ્યાં. આ કાંગજોંગ સિધ્ધ લામાની ગતિનો એક તાલબધ્ધ અવાજ સંભળાય છે- ખટ્‌ ખટિંગ ઘબ… ખટ્‌ ખટિંગ ઘબ…અમારી નજીક આવતાં પહેલા તેમની ગતિ કાંઇક ધીમી પડી અને આખરે સાવ થોડી વારમાં તેઓ તો અમારી સન્મુખ આવીને ઉભા રહ્યાં. ગુરૂજી સહિત અમે સૌ તેની સમક્ષ બરફમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામની અવસ્થામાં સૂઇ ગયાં.
અમે ઉભાં થઇને જોયું- સામે કોણ છે. એક તેજસ્વી લામા ! શરીર પર હળવા ઝીણાં વસ્ત્રો છે. મસ્તક ખૂલ્લું છે. આંખોની પૂતળીઓ ઉપર ચડેલી છે. તેમનું ધ્યાન જાણે ક્યાંય નથી. ચહેરો તેજથી તગતગે છે. શરિર ઉપર થાકના ચિહ્‌નો દેખાતા નથીતેઓ ૧૫૦ કિ.મી.નું અંતર ૫ કલાકમાં કાપીને અહીં આવ્યા છે. આંખો પરથી ચહેરા પરથી એવું લાગે છે કે તેઓ ચેતનાની કોઇ ઉચ્ચતર અવસ્થામાં પ્રતિષ્ઠિત છે. આ પણ કોઇક પ્રકારની સમાધિ છે. અને આવી સમાધિ સમાન ચેતનાની કોઇ ઉર્ધ્વ અવસ્થામાં ગતિ કરી શકાય ? એટલું જ નહીં તીવ્ર ગતિથી ગતિ કરી શકાય ? હા, ગતિ કરી શકાય. આનું રહસ્ય શું ? આ પૃથ્વી પર તિબેટ સિવાય આ રહસ્ય વિદ્યા કોઇએ સિધ્ધ કર્યાનું જાણમાં નથી. ને તે વિદ્યા છે- આ કાંગ જોંગ વિદ્યા !
થોડીવાર તો બધાં આમ જ મૌનભાવે ઉભાં રહ્યાં. પછી ગુરૂજી અને કુમારેપા તેમની પાસે ગયા અને તેમને લઇને અમે સૌ ગોમ્પા તરફ ગયા. ગુરૂજી નવાગંતુક અતિથિને લઇને તેમના ખંડમાં ગયા અને અમે સૌ અમારા રૂમમાં પહોંચ્યા.
હું પથારીમાં પડ્યો છું, પરંતુ ઉંઘ આવતી નથી. આ મેં શું જોયું ? આ પૃથ્વી પરની એક અતિ વિશિષ્ટ ઘટના કાંગજોંગ ! ઉંઘ આવતી નથી. ન આવે તો ભલેને ન આવે ! ઓછી ઉપાધી ! ઉંઘના શું ગાડા ભરવાં છે ? ઉંઘ ન આવે તે સમસ્યા નથી. પરંતુ માનવી જેનું નામ ! જે સમસ્યા ન હોય તેને સમસ્યા બનાવી લે અને જે ખરેખર સમસ્યા હોય તેને સમસ્યા ગણે જ નહીં ! હું આમ વિચારું છું અને ખબર પણ ન રહી અને ઉંઘ આવી ગઇ.
બીજે દિવસે સવારે કુમારેપાજીનું કહેણ આવ્યું છે- “આજે મધ્યસ્થ ખંડમાં અતિથિ સાથે વાર્તાલાપ છે”.
અમે સૌ મધ્યસ્થ ખંડમાં એકત્રિત થયા છીએ. હજુ ગુરૂજી અને અતિથિ લામા આવ્યા નથી. અમે સૌ મૌનભાવે ઇંતજારની અવસ્થામાં છીએ. આ વિદ્યા કાંગ જોંગને લુંગગોમ પણ કહેવામાં આવે છે અને તદ્દનુસાર આ વિદ્યા સિધ્ધ કરનાર દોડતા લામાને લુંગ ગોમ-પા કહેવામાં આવે છે. આજના આ અતિથિ લામા એક લુંગ ગોમ-પા છે.આપણે જોઇ ગયા છીએ કે આવશ્યકતા સંશોધનની જનની છે. જે દેશમાં, જે સમાજમાં, જે વસ્તુની તીવ્ર આવશ્યકતા ઉભી થાય છે, તે દેશમાં, તે સમાજમાં તે વસ્તુનુણ સંશોધન અને નિર્માણ થવા માંડે છે. માનવ ચિત્તનું આવું બંધારણ છે, માનવચિત્તનું સ્વરૂપ જ એવું છે કે સમસ્યાનું નિરાકરણ તે શોધશે જ, શોધીને જ જંપશે.
તિબેટ ઘણો મોટો દેશ છે. વસતી અતિશય પાંખી છે. તિબેટના શહેરો તો બહું ઓછા છે. પરંતુ જે શહેરો કે મોટી માનવ વસાહતો છે, તેમની વચ્ચે ખૂબ મોટું, ક્વચિ‌ત્‌ સેંકડો કિ.મી.નું અંતર હોય છે. તિબેટ તો બરફીલા મેદાનનો પ્રદેશ છે. તિબેટમાં પાકા રસ્તા નહિવત છે, તિબેટમાં ટ્રેઇન, બસ આદિની સુવિધા નહિવત છે. તિબેટમાં સવારીનું પ્રધાન સાધન યાક છે. યાકની ગતિ ખૂબ ધીમી છે.
તિબેટમાં લામાઓ અને ગોમ્પાની સંખ્યા અપરંપાર છે. તિબેટ દેશ જ લામાનો અને ગોમ્પાનો દેશ છે. જ્યારે કોઇ બે કે અધિક ગોમ્પાઓ વચ્ચે કે લામાઓ વચ્ચે કોઇક ઝડપી વિનિમયની તીવ્ર આવશ્યકતા ઉભી થાય ત્યારે શું કરવું ? આ સમસ્યાના નિરાકરણનો યાંત્રિક ઉપાય નહીં, પરંતુ યૌગિક ઉપાય તિબેટના સિધ્ધ લામાઓએ શોધી કાઢ્યો છે અને તે ઉપાય છે- કાંગ જોંગ વિદ્યા અર્થાત્‌ લુંગ-ગોમની સિધ્ધિ !
અમે જોયું કે ગુરૂજી અને તેમની સાથે લુંગ-ગોમ-પા આવી રહ્યા છે. અમે સૌએ ઉભા થઇને હાથ જોડીને નમસ્કાર મુદ્રામાં થોડા આગળ નમીને બંને મહાપુરૂષોનું સ્વાગત કર્યું. બંને આસનસ્થ થયા એટલે અમે સૌ તેમની આજ્ઞાથી નીચે બેઠા. થોડીવાર તો સમગ્ર ખંડમાં એક ગંભીર, પ્રસન્ન અને ઉત્સુક શાંતિ પ્રસરી રહી. ‘અહીં કોણ પહેલા
બોલે ?’ની હરિફાઇ નથી. અહીં જાણે ‘કોણ ઓછું બોલે ?’ની હરિફાઇ ચાલે છે કે શું ? અમે સૌ શાંત મૌનભાવે બેઠા છીએ. મનમાં એમ જ થાય છે. કોઇ કાંઇ જ ન બોલે, બસ આમ શાંત, મૌનભાવે બેસી જ રહીએ તો પણ શો વાંધો છે ? બારીઓમાંથી હિમશ્વેત મેદાન અને હિમશીતલ પહાડો જોઇ શકાય છે. આ પહાડો કેટલા મૌન ! આ પહાડો કેટલા શાંત ! આ પહાડો કેટલા શીતલ ! આપણે પણ આવા જ મૌન, શાંત, શીતલ કાં ન રહીએ !
આખરે ગુરૂજીએ પ્રારંભ કર્યો અને એક પ્રાર્થનાની શરૂઆત થઇ. પ્રાર્થના તિબેટીઅન ભાષામાં છે, તેથી મને સમજાતી નથી. પરંતુ ભલા માણસ ! પ્રાર્થના સમજવા માટે નથી, પણ અનુભવવા માટે છે ! તું અનુભવી જો અને તને પ્રાર્થના સમજાઇ જશે. અને એમ જ થયું, પ્રાર્થના મને અનુભવાઇને સમજાઇ ગઇ ! પ્રાર્થનાને અંતે… નિત્ય પ્રમાણે…ૐ મણિ પદ્મે હુમ્‌… ફરી એકવાર શાંતિ ! અને પછી ગુરૂજીના ઉદ્દબોધનનો પ્રારંભ.
“આપણી વચ્ચે, આપણા સદ્દભાગ્યે આજે લામા ત્રિ-સોંગ છે. તેઓ કાગ્યુ સંપ્રદાયના એક સિધ્ધ લામા છે. આ સંપ્રદાય પોતાના મહાન સિધ્ધો મરપા અને મિલારેપાથી ખ્યાતનામ છે. આપણે કાલે જ જોયું કે લામા ત્રિ-સોંગ લુંગ-ગોમ-પા છે, અર્થાત્‌ તેમણે લુંગ-ગોમ કે કાંગ-જોંગની સિધ્ધિ પ્રાપ્ત કરી લીધી છે. આ સિધ્ધિના સામર્થ્યથી જ તેઓ લગભગ ૧૫૦ કિ.મી. અંતર માત્ર પાંચ કલાકમાં કાપીને અહીં પધાર્યા છે. (ક્રમશઃ)

– સૌજન્ય ફૂલછાબ દૈનિકની પંચામૃત પૂર્તિ તા.૦૪-૧૨-૨૦૧૪

વજ્રયાન-પ્રકરણ-૧૭ (ભાણદેવજી)

Vajrayan

તિબેટના રહસ્યવાદની કથા

મીરાંબાઈ તાલીઓ પાડવા માંડ્યા અને બોલ્યા-“વાહ ! અરે વાહ ! આપણી અંદર બેઠેલા દેવ તે અગ્નિદેવ છે ! તમે બહુ સરસ વાત કરી. આ વાત હું ગુરૂજીને જરૂર કહીશ.”

થોડીવાર અટકીને કહે છે- “અને આ બહાર રહેલો અગ્નિ પણ દેવ જ છે. આમ જુઓને, આ અગ્નિ વિના આપણે માનવો એક ડગલું પણ આગળ ન વધી શકીએ અને અહીં આ હિમપ્રદેશમાં તો અગ્નિ કેવો વહાલો વહાલો લાગે ! બસ,દેવ જ જોઈ લો”

મને પણ વિચાર આવ્યો.ઋષિને આ અગ્નિદેવના મંત્રોના દર્શન કોઇ હિમશીતલપ્રદેશમાં, હિમાલયમાં જ થયા હશે ને !

અમારી વાતો ચાલે છે અને અમારી વાતના આ દેવ અગ્નિદેવ અમારા માટે સરસ્ર સરસ રસોઈ તૈયાર કરી રહ્યા છે. માનવી એમ માનેછે-આ રસોઈ અમે બનાવી.વસ્તુતઃ આ રસોઈ અગ્નિદેવ બનાવે છે ! થોડીવારમાં એક અનીએ જાહેરાત કરી-“રસોઈ તૈયાર થઈ ગઈ ચે. ચાલો, જમવા બેસી જાઓ !” જાણે ભોજનનો ઘંટ વાગ્યો ! બીજા અનીએ પૂર્તિ કરી “અગ્નિદેવની વાતો ભલે કરી. હવે અગ્નિદેવને શાંત કરો.”

આ તિબેટીઅન લોકો હસમુખા બહુ છે. મોઢા પર સ્મિત તો સતત ફરક્યા જ કરે અને હાસ્ય તો પણ અવારનવાર ફુટે જ ! અમારો ભોજન સમારંભ શરૂ થયો. મીરાબાઈ કુમારેપાને સુચવે છે-“વજ્રયાનમાં અને તદ્દનુસાર તિબેટમાં દલાઈ-લામાની પરંપરાનો પ્રારંભ કેવી રીતે થયો તે કથા કહો” તમારી કથા કેટલે પહોંચી છે, તે કથા કહો.”

“આપણા મહાન બોધિસત્વ અવલોકિતેશ્વર મહારાજે માનવજાત પ્રત્યે કરૂણાથી પ્રેરાઈને નિર્વાણને બદલે આ પૃથ્વી પર જન્મ ધારણ કરવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો, ત્યાં સુધી અમારી કથા પહોંચી છે, આગળની અર્થાત્‌ દલાઈલામાની કથા તમે કહો. મેં તેમને કહ્યું છે કે દલાઈલામા અવલોકિતેશ્વરનો અવતાર છે !” હવે મને શિક્ષણ આપવાનો વારો કુમારેપાનો છે.

તેમણે કથા કહી-દલાઈ-લામાની પરંપરાના પ્રારંભની કથા ખૂબ રસિક અને મહત્વપૂર્ણ છે. વજ્રયાન ધર્મ પરંપરાના ચાર સંપ્રદાય છે. ૧.ન્યીંગ્મા ૨.કા.જ્યુ. ૩.સાક્યા ૪.ગેલુગ. દલાઈ-લામા ગેલુગ સંપ્રદાયમાંથી આવે છે. દલાઈ-લામાની પરંપરા ગેલુગ સંપ્રદાયમાંથી પ્રગટી છે. વજ્રયાનના આ ચતુર્થ સંપ્રદાયની સ્થાપના તિબેટના એક મહાન ધર્મપુરૂષ સ્તોંગ-ખાપા દ્વારા કરવામાં આવી છે. આ મહાન ધર્મપુરૂષ સ્તોંગ-ખાપા મહાન સંત, મહાન વિદ્વાન અને મહાન વ્યવસ્થાપક, ત્રણેય એક સાથે હતા. તેમણે તિબેટની વજ્રયાન ધર્મપરંપરામાં અપરંપાર સુધારા કર્યા અને મોટી સુવ્યવસ્થા ગોઠવી.

આ મહાન ધર્મપુરૂષ સ્તોંગ-ખાપા દ્વારા પ્રારંભ પામેલી આ શાખા, ગેલુગ સંપ્રદાય તેમના પછી પણ વૃધ્ધિ પામતી રહી. સ્તોંગ-ખાપાને તિબેટના લોકો જેસ્ટન તરીકે પણ ઓળખે છે. તેમના જીવનકાળ દરમિયાન તિબેટમાં ત્રણ મોટા ગોમ્પાની સ્થાપના થઈ. ત્રણમાંનો પ્રથમ ગોમ્પા હતો-ગાન્ડેન ગોમ્પા. આ ગોમ્પાના પ્રથમ પ્રધાન લામા તરીકે સ્તોંગ-ખાપા જ ગણાય છે. તેમના પછી તેમના સ્થાને એક અન્ય લામા આવ્યા, જેઓ ગાન્ડેન ગોમ્પાના દ્વિતીય પ્રધાન લામા ગણાય છે. તેમના પછી ગોન્ડેન-ગોમ્પાના પ્રધાન લામા તરીકે સ્તોંગ-ખાપાના ભત્રીજા ગેન્ડન ડ્રપ આવે છે. ગેન્ડન ડ્રપને દ્વિતીય પ્રધાન લામાના અવતાર ગણવામાં આવે છે.

આ રીતે અવતારિ લામાની પરંપરાનો પ્રારંભ થયો. આનો અર્થ એમ થયો કે પ્રધાન લામા પોતાના દેહનો ત્યાગ કરીને, પુનઃ નવો અવતાર ધારણ કરીને, પુનઃ પ્રધાન લામાના તે જ પદ પર પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.    આ અવતારી લામાની પરંપરા છે. આમાંથી જ દલાઇ લામાની અવતારી પરંપરાનો પ્રારંભ થયો છે. આનો અર્થ એમ કે દલાઈ લામાનું શરીર બદલે છે, ચેતના તેની તે રહે છે. ગેન્ડન ડ્રપે તાશીલ-હુમ્પો નામના એક ખૂબ મોટા ગોમ્પાની સ્થાપના કરી અને પોતાના શિક્ષાગુરૂને તે ગોમ્પાના પ્રધાન લામ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કર્યા. તેમને પંચન લામા ગણવામાં આવે છે. પંચનલામાના પદ માટે પણ અવતારી લામાની પરંપરનો પ્રારંભ થયો છે. આ જ રીતે પછીથી કર્મ-પા-લામાની પરંપરાનો પ્રારંભ થયો છે.

ત્યાર પછી તો અનેક ગોમ્પાના અનેક પ્રધાન લામા માટે અવતારી લામાની પરંપરાનો પ્રારંભ થયો છે. તિબેટમાં આ રીતે લગભગ એક હજાર જેટલી આ પ્રકારની અવતારી લામાની પરંપરા ચાલે છે. દલાઈલામાની પરંપરામાં તૃતીય, પંચમ અને તેરમા દલાઈલામાનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય વિશેષ છે. આ પરંપરા ના તૃતીય દલાઈ-લામાથી તેમના માટે આ શબ્દ ‘દલાઈ-લામા’નો પ્રારંભ થયો છે. અમારો સત્સંગ બરાબર ચાલતો હતો અને અચાનક એક અનીનું ધ્યાન ગયું અને તેઓ બોલી ઉઠયા- “અરે ! આપણા યાક ! બહુ દુર ચાલ્યા ગયા લાગે છે. અમારો શ્વાનમિત્ર કેસર પણ બેઠો હતો, જાણે તલ્લીન બનીને સત્સંગ સાંભળી રહ્યો છે !

કુમારેપાએ બૂમ પાડી- “કેસર ! યાક”

કેસર તુરંત સમજી ગયો અને ત્વરીત ગતિથી છલાંગો મારતો મારતો દોડ્યો અને ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં બધા જ યાકને અમારા દ્રષ્ટિપથની મર્યાદામાં લઈ આવ્યો. પછી તુરંત જ આવીને અમારી બાજુમાં જ બેસી ગયો. પુનઃ દલાઈ લામાની કથા આગળ ચાલી. દલાઈ-લામા માટે આ ‘દલાઈ-લામા’ શબ્દનો પ્રયોગ કેવી રીતે શરૂ થયો ?

ઘટના આમ બની. સોળમી સદીમાં તૃતીય દલાઈ-લામા પ્રધાન લામા તરીકે પ્રતિષ્ઠિત હતા, તે સમયે જે દલાઈ-લામા હતા, તેઓ ઘણા સમર્થ પુરૂષ હતા. મોંગોલ પ્રજાએ યાક્યાના માર્ગદર્શન પ્રમાણે બૌધ્ધધર્મનો સ્વીકાર કર્યો હતો પરંતુ કાળાંતરે તે પ્રજા બૌધ્ધધર્મથી વિમુખ થઈ બની ગઈ. તે પ્રજાને બૌધ્ધધર્મમાં ફરીથી દીક્ષિત કરવાનું ભગીરથ કાર્ય આ તૃતીય દલાઈ લામાએ સિધ્ધ કર્યુ ત્યાર પછી સૌ વજ્રયાન બૌધ્ધધર્મની ગેલુક શાખાના એકનિષ્ઠ અનુયાયીઓ બન્યા. તેમના આ મહાન કાર્યથી પ્રસન્ન થઈને મોંગોલીયાના સમ્રાટ અલ્તાન ખાને તેમને ‘દલાઈ-લામા’ કહેવામાં આવે છે. આમ ‘દલાઈ-લામા’ ખીતાબનો પ્રારંભ થયો. ‘દલાઈ’ આ એક મોંગોલિયન ભાષાનો શબ્દ છે. તેનો અર્થ થાય છે-સાગર જેવા મહાન. આમ ‘દલાઈ-લામા’ ખિતાબનો અર્થ થાય છે-સાગર જેવા વિશાળ ગુરૂ.

આપણે સૌ દલાઈ-લામા માટે આ શબ્દ ‘દલાઇ-લામા’નો પ્રયોગ કરીએ છીએ પરંતુ તિબેટના લોકો તેમને ‘ગાલ્વા-રિમ્પોચે’ કહે છે તેનો અર્થ થાય છે-મહાન શાસક. અથવા તેમને ‘યે શે-મોરબુ’ કહે છે. તેનો અર્થ થાય છે-જ્ઞાનનું રત્ન. ધીમે ધીમે દલાઈ-લામાનું સ્થાન બળવત્તર બનતું ગયું અને કાળાંતરે તેઓ માત્ર ‘ગેલુક’ શાખાના જ વડા ન રહેતાં સમગ્ર વજ્રયાન ધર્મપરંપરામાં સન્માનનીય નેતા બન્યા. પરંતુ હજુ તેઓ તિબેટના રાજકીય વડા ન હતા. તેમ હવે થવાનું છે.

પાંચમા દલાઇ લામા મહાન સમર્થ પુરૂષ હતા. તેમને ‘મહાન પંચમ’ કહેવામાં આવે છે. તેઓ મહાન વિદ્વાન હોવા ઉપરાંત મહાન રાજપુરૂષ અને સફળ વહીવટકર્તા પણ હતા. મોંગોલ રાજાના ટેકાથિ તેઓ હવે તિબેટના રાજકીય વડા પણ બન્યા. આમ તેમનાથી તિબેટમાં એક ધર્મપુરૂષના શાસનનો પ્રારંભ થયો. ધર્મપુરૂષ-સાધુપુરૂષ રાષ્ટ્રના રાજવી પણ હોય આ એક વિરલ ઘટના છે અને તે પૃથ્વી ઉપર માત્ર તિબેટમાં જ શક્ય બની. એટલુ જ નહી આ પરંપરા તરીકે ચાલુ રહી અને આજ સુધી ચાલુ જ છે.

વજ્રયાન-૧૭

 તેરમા દલાઈ લામાના સમયમાં તિબેટ એ સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર બન્યું અને ચીનના અધિપત્યથી મુક્ત થયું. તેરમા દલાઈ-લામાના મૃત્યુ પછી થોડા વખતમાં અર્થા‌ત્‌ ઈ.સ.૧૯૩૭માં તેમના અવતાર તરીકે ચૌદમા દલાઈ-લામાને શોધી કાઢવામાં આવ્યા છે. આટલી કથા કહીને કુમારેપા શાંત થઈ ગયા પરંતુ મારા પ્રશ્નો એમ શાંત થયા નથી. મેં તુરંત પ્રશ્ન પૂછ્યો-‘નવા અવતરેલા દલાઈ લામાને કેવી રીતે શોધી કાઢવામાં આવે છે, કેવી રીતે ઓળખવામાં આવે છે ?’

મારા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવાને બદલે કુમારેપા કાંઈક જુદુ બોલ્યા, ‘હવે આપણી યાત્રા આગળ ચાલુ કરવાનો સમય થયો છે. આપણા યાક પણ ધરાઈને આવી ગયા છે અને જુઓ આપણો કેસર કેવો ઉતાવળો થાય છે !’ અમે સામાન બાંધ્યો, યાક પર સવાર થયા અને યાત્રા આગળ ચાલી સૌથી આગળ અમારો વફાદાર અને જાતવાન શ્વાન કેસર અને પછી મારું અને મીરાંબાઈનું યાક સાથે સાથે ચાલે છે.

મીરાંબાઈએ જ પ્રારંભ કર્યો-‘મારે તમને સમજાવવાનું છે કે નવા અવતરેલા બાળ દલાઈ લામાને કેવી રીતે શોધી કાઢવામાં આવે છે, કેવી રીતે ઓળખવામાં આવે છે ! બરાબર ને ?
“બીલકુલ બરાબર !”
‘તો સાંભળો !’ આમ તેમણે પુનઃ  કથા કહેવાનો આરંભ કર્યો’
જ્યારે ગાદીનશીન દલાઈ લામાનું અવસાન થાય એટલે કામચલાઉ સરકારની રચના કરવામાં આવે છે તેના વડાને ‘રિજેન્ટ’ કહેવામાં આવે છે. નવા દલાઈ લામા પુખ્તવયના થાય ત્યાં સુધી આ કામચલાઉ સરકાર રાજ્યનો અને ધર્મનો વહીવટ દલાઈ લામા વતી ચલાવે છે. ત્યાર પછી સરકાર નવા બાળ દલાઈ લામાની શોધ માટે એક શોધ-સમિતિની રચના કરે છે. આ શોધ-સમિતિ કેટલીક નિશાનીઓને આધારે પોતાની શોધ આગળ ચલાવે છે.પ્રથમ દલાઈલામા કરૂણામૂર્તિ બુધ્ધ અવલોકિતેશ્વરના અવતાર છે. તેમનો જન્મ ઈ.સ.૧૩૯૧માં થયો હતો. ત્યારથી તિબેટમાં આ મહાન દલાઈલામાની પરંપરા ચાલુ જ છે. પ્રત્યેક અનુગામી દલાઈ લામા પુરોગામી દલાઈ લામાના અવતાર અર્થાત્ મુલતઃ અવલોકિતેશ્વવરના અવતાર ગણાય છે.

 ઈ.સ.૧૯૩૩માં તેરમાં દલાઈ લામા થાપ્ટેન-ગ્યાત્સો અવસાન પામ્યા અને તેમના અવતારિ અનુગામીની શોધ ચાલી તે માટે સૌથી પહેલા વિદ્વાન અને આ વિષયના જાણકાર લામાની સલાહ લેવામાં આવી. આકાશમાં વાદળાઓની રચના, મૃત દલાઈ લામાના મસ્તકની દિશા આદિ લક્ષણો દ્વારા એટલું નિશ્ચિત થયું કે દલાઈ લામાનો નવો અવતાર પૂર્વ દિશામાં થયો છે. ઈ.સ.૧૯૩૫માં રિજેન્ટ લ્હાસાથી ૯૦ કિ.મી. દૂર એક પવિત્ર સરોવર પાસે ગયા. આ સરોવર ચોખોગ્યંલ નામના સ્થાનમાં છે અને સરોવરનું નામ લ્હામોઈ-લાત્સો છે. તિબેટના લોકોની એવી શ્રધ્ધા છે કે આ સરોવરના જળમાં ભવિષ્ય દર્શન કરી શકાય છે.રિજેન્ટ દિવસો સુધી સરોવરને કિનારે રહ્યા. તેમણે ધ્યાન અને પ્રાર્થનામાં આ સમય ગાળ્યો. આખરે તેમણે સરોવરના જળમાં અમુક તિબેટીઅન ભાષાના અક્ષરો દેખાયા અને અમુક ગોમ્પા અને મકાનના દ્દશ્યો પણ દેખાયા. આ દર્શનના આધારે લામાઓની એક ટૂકડીને પૂર્વ દિશામાં મોકલવામાં આવી. તેઓ ‘કુમકુમ’ નામના સ્થાને મળ્યા. આ સ્થાન લ્હાસાથી અગ્નિ ખૂણામાં છે, નિશાની પ્રમાણેનો ગોમ્પા પણ મળ્યો. નિશાની પ્રમાણે તપાસ કરતાં એક ગામમાં તેઓ નિશાની પ્રમાણેના મકાન સુધી પહોંચી ગયા. આ જ મકાનમાં દલાઈ લામાનો જન્મ થયો હતો.

તપાસ કરનાર લામાઓ તેરમા દલાઈ લામાની માળા, લાકડી, વસ્ત્રો, ઢોલક આદિ અનેક વસ્તુઓ લઈ ગયા હતા. અનેક પ્રકારની પરીક્ષાઓ અને પાકી ચકાસણી પછી નિશ્ચિત થયું કે આ જ મકાનમાં આ જ પરિવારમાં જન્મેલ આ બાળક પૂર્વ દલાઈ લામાના અવતારી નવા દલાઈ લામા જ છે. માતા-પિતા અને સ્થાનિક ગવર્નરની સંમતિથી બાળક અને તેમના સમગ્ર પરિવારને લ્હાસા લાવવામાં આવ્યા. દલાઈ લામાના સત્તાવાર નિવાસસ્થાન પોતાલા-મહેલમાં બાળક દલાઈ લામાનો ઉછેર અને શિક્ષણકાર્ય શરૂ થયા. બૌધ્ધધર્મ અને વજ્રયાન ધારાના સર્વ શાસ્ત્રો, રાજ્ય વહિવટ, જ્ઞાનવિજ્ઞાનની અનેકવિધ શાખાઓ, ધ્યાન સાધના, તંત્રયાન આદિ અનેકવિધ સ્વરૂપનું શિક્ષણ દલાઈ લામાને અપાય છે. ઈ.સ.૧૯૩૩માં તેરમા દલાઈ લામાનું અવસાન થાય છે. ઈ.સ.૧૯૩૫માં વર્તમાન અર્થાત્‌ ચૌદમા દલાઈ લામાનો જન્મ થયો છે. ઈ.સ.૧૯૫૦માં દલાઈ લામા તરીકે તેઓ પ્રતિષ્ઠિત થયા, ગાદીનશીન થયા.

ઈ.સ.૧૯૫૯માં દલાઈ લામા ચીનના આક્રમણને કારણે ભારતમાં આવ્યા. આજે તેઓ ભારતમાં હિમાચલપ્રદેશમાં, ધર્મશાલામાં તેમના અનેક દેશવાસીઓ, તિબેટીઅનો સાથે રહે છે. દલાઈ લામા વિશ્વભરમાં પોતાનો પક્ષ શાંતિપૂર્વક રજુ કરી રહ્યા છે. દલાઈ લામાને ઈ.સ.૧૯૮૯માં શાંતિનું નોબેલ પારિતોષિક એનાયત થયું છે. હવે સાંજ પડવા આવી છે અને અમે પ્રધાન ગોમ્પાની નજીક પહોંચી ગયા છીએ. સૂર્ય પશ્ચિમ દિશામાં નીચે ઉતરી રહ્યો છે તેના શુભ્ર ધવલ પ્રકાશ કિરણો હિમદર્પણમાં પ્રતિબિંબિત થઈને અમારી આંખ સુધી પહોંચી રહ્યા છે. પશ્ચિમ દિશા રક્તવર્ણી બની ગઈ છે.

 આ સફેદ બરફ સૂર્યના પ્રકાશમાં અનેકવિધ આકાર ધારણ કરે છે. આટલી સુંદર સંધ્યા ! આટલો સુંદર સૂર્ય ! આવું સુંદર આકાશ ! આટલા સુંદર માનવો ! આ સૂર્ય કોણ
છે ? આ સંધ્યા શું છે ? આ સૌંદર્ય શું છે ? આ બધું, હા બધું જ મહાચૈતન્યની અભિવ્યક્તિ છે અને તેથી જ સુંદર છે ! અમારો રસાલો ગોમ્પાના પ્રાંગણમાં આવીને ઉભો રહયો. અંદરથી બે લામાઓ દોડી આવ્યા. બધા નીચે ઉતર્યા, સૌનું ભાવપુર્વક, સ્મિતપુર્વક સ્વાગત થયું. સાંજે થોડું ભોજન, રાત્રે થોડી વાતો અને પછી પ્રગાઢ નિદ્રા !

મોડી રાત્રે ઉંઘ ઉડી ગઈ

મન વિચારે છે- કેવો છે આ તિબેટ દેશ ! આ તિબેટમાં, વિશ્વમાં એક માત્ર તિબેટમાં એક સાધુ, એક સન્યાસી રાજવી છે. આ સાધુ બહુ આકરી તાલીમમાંથી અને પ્રગાઢ શિક્ષણમાંથી પસાર થઈને અપરંપાર યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરીને પછી જ રાજવી બને છે. વિશ્વમાં આ એક અનન્ય પ્રયોગ થયો છે, પરંતુ આ પ્રયોગના વર્તમાનકાલમાં તો ખગ્રાસ ગ્રહણ લાગી ગયું છે. શું થશે ભવિષ્યમાં ? તે તો રામ જાણે પરંતુ તિબેટના ધર્મનિષ્ઠ લોકો તો આજે પણ પોતાના પરમપાવન દલાઈ લામાને જ પોતાના ધર્મપુરૂષ અને પોતાના રાજવી પણ માને છે અને તેથી પણ વિશેષ તેઓ દલાઈ લામાને હજુ પણ અવલોકિતેશ્વરના અવતારજ માને છે !

સત્યનો વિજ્ય થાઓ ! (ક્રમશઃ)

– સૌજન્ય ફૂલછાબ દૈનિકની પંચામૃત પૂર્તિ તા.૨૭-૧૧-૨૦૧૪